Velocity ve speed aynı hareketi anlatırken farklı sorulara cevap verir. Velocity hızdır: cismin konumu ne kadar ve hangi yönde değişiyor? Speed sürattır: cisim ne kadar hızlı hareket ediyor? Bir otomobilin sürat göstergesi yönü belirtmez; bu yüzden tek başına aracın hız vektörünü vermez.
Bu rehberde önce ortalama değerleri, sonra anlık değerleri ayıracağız. İleri-geri hareket ve hız-zaman grafiği üzerinden yapılan hesaplar özgün çalışma örnekleridir; gerçek IB sınav soruları değildir.
Velocity ne demek?
Velocity, Türkçede hız olarak kullanılan vektörel büyüklüktür. Ortalama hız, yer değiştirme vektörünün geçen süreye bölünmesiyle bulunur. Tek bir doğru üzerindeki harekette pozitif yönü seçer, hızın o eksendeki bileşenini işaretli bir sayı olarak yazabiliriz: sağa hareket +3 m/s, sola hareket −3 m/s olabilir. İşaret, seçtiğimiz eksene bağlıdır.
Speed ise skaler sürattır. Ortalama sürat, alınan toplam yolun geçen süreye oranıdır. Sürat negatif olamaz, fakat cisim duruyorsa sıfır olabilir. Her iki niceliğin SI birimi m/s, yani metre/saniyedir. OpenStax'ın konum ve yer değiştirme açıklaması bu tanımların temelini gösterir.
Velocity ve speed arasındaki fark
| Karşılaştırma | Sürat — speed | Hız — velocity |
|---|---|---|
| Büyüklük türü | Skaler | Vektörel |
| Ortalama değer | Toplam alınan yol / geçen süre | Yer değiştirme / geçen süre |
| Yön | Yön bilgisi içermez | Yön bilgisi içerir |
| İşaret | Sıfır veya pozitif | Bir eksendeki bileşeni pozitif, sıfır veya negatif olabilir |
| Anlık değerlerin ilişkisi | Anlık hız vektörünün büyüklüğüdür | Konumun zamana göre değişimini yönüyle anlatır |
Alınan yol, hareket boyunca izlenen güzergâhın toplam uzunluğudur. Yer değiştirme ise son konum ile ilk konum arasındaki vektörel farktır. Bir başlangıç noktasına dönmek yer değiştirmeyi sıfır yapar; o aralıkta gerçekten hareket edilmişse alınan yol sıfır olmaz.
Photo by Pixabay
Örnek 1: ileri-geri harekette ortalama sürat ve hız
Bir öğrenci düz bir yol üzerinde 50 m doğuya, ardından 30 m batıya hareket etsin. Hareketin tamamı 10 saniye sürsün. Doğuyu pozitif yön kabul ediyoruz.
- Toplam alınan yol: 50 + 30 = 80 m.
- Yer değiştirme: 50 − 30 = +20 m.
- Ortalama sürat: 80 / 10 = 8 m/s.
- Ortalama hızın bileşeni: 20 / 10 = +2 m/s; yönü doğudur.
Bu iki sonuç çelişmez. Sürat bütün yolculuğu, hız başlangıç ile bitiş arasındaki net değişimi kullanır. Öğrenci aynı süre içinde başlangıç noktasına dönmüş olsaydı ortalama hızı sıfır olabilirdi; bu, bütün yolculuk boyunca durduğu anlamına gelmez.
Ortalama değer ile anlık değer aynı mı?
Ortalama değer bir zaman aralığını özetler. Anlık hız ise belirli bir andaki hareketi anlatır. Bir boyutta konum x(t) ile verilmiş ve o anda türev varsa v(t) = dx/dt olur. Anlık sürat de |v(t)| olarak bulunur. Daha genel bir harekette sürat, hız vektörünün büyüklüğüdür. OpenStax'ın anlık hız ve sürat bölümü bu ayrımı açıklar.
Ortalama sürat her durumda ortalama hızın büyüklüğüne eşit değildir. İlk örnekte biri 8, diğeri 2 m/s idi. Yön değiştirmeden tek bir doğru üzerinde gidildiğinde bu büyüklükler eşit olabilir. Düzgün dairesel harekette ise anlık sürat sabit kalırken hızın yönü sürekli değişir; sabit sürat, sabit hız anlamına gelmez.
Konum-zaman ve hız-zaman grafiklerinde neye bakmalısınız?
Tek boyutlu bir konum-zaman grafiğinde iki noktayı birleştiren doğrunun eğimi o aralıktaki ortalama hızı verir. Bir noktadaki teğetin eğimi anlık hızdır; bu eğimin mutlak değeri anlık sürattır. Konum grafiğinin eğimini doğrudan sürat diye yazmak, negatif eğimde yanlış işaret üretir.
Hız-zaman grafiğinde işaretli alan yer değiştirmedir. Toplam alınan yol için zaman ekseninin altında kalan alanın da büyüklüğü alınır. Dikdörtgen, üçgen veya başka bir şeklin alanı bu grafikte yer değiştirmeye katkı verir; ivmeyi veren alan değil, eğimdir.
Örnek 2: aynı grafikten yol, yer değiştirme ve ivme
0–8 saniye aralığında v(t) = (4 m/s) − (1 m/s²)t doğrusu ile gösterilen tek boyutlu hareketi düşünün. Burada t saniye cinsindedir. Hız 0. saniyede +4 m/s, 4. saniyede 0, 8. saniyede −4 m/s olur.
| Aralık | Hız-zaman grafiğinin işaretli alanı | Alınan yol |
|---|---|---|
| 0–4 s | (4 × 4) / 2 = +8 m | 8 m |
| 4–8 s | −(4 × 4) / 2 = −8 m | 8 m |
| Toplam | 0 m yer değiştirme | 16 m |
Bu aralıktaki ortalama hız sıfır, ortalama sürat 16 / 8 = 2 m/s olur. Grafiğin eğimi [−4 − (+4)] / 8 = −1 m/s² olduğundan ivme sabittir. İvme hızın zamana göre değişimidir; yer değiştirmeyle aynı birime sahip değildir.
Örneğin 5. saniyede hız −1 m/s, sürat 1 m/s olur. Negatif hız bileşeni yalnızca hareketin seçtiğimiz pozitif yönün tersine olduğunu gösterir. Tek başına cismin yavaşladığını veya o anda yön değiştirdiğini söylemez.
IB Physics çalışırken cevabınızı nasıl kontrol edebilirsiniz?
- Sorunun ortalama mı, anlık mı değer istediğini belirleyin.
- Alınan yol ile yer değiştirmeyi ayrı hesaplayın.
- Tek boyutlu harekette pozitif yönünüzü yazın.
- Grafiğin eksenlerine bakarak eğim mi, alan mı kullanmanız gerektiğine karar verin.
- Sonucun birimini ve gerekiyorsa yönünü belirtin.
Bu kontroller çözümün hangi büyüklüğü hesapladığını görmenizi sağlar; sabit bir puan kazancı veya zorunlu yanıt şablonu vaat etmez. Ders desteği için IB Fizik özel ders, IB Fizik SL ve IB Fizik HL sayfalarını inceleyebilirsiniz.
Kaynak kontrolü: 14 Ekim 2026. Tanımlar için OpenStax University Physics Volume 1, 3.1–3.3 bölümleri kullanıldı. Sayısal örnekler bu rehber için hazırlanmıştır.